Makat bölgesinde aniden gelişen şiddetli ağrı ve şişlik yaşayan birçok kişi bunu basit bir enfeksiyon ya da hemoroid (basur) zannedebilir. Oysa bu tablo çoğu zaman makat apsesi ile ilgilidir. Bazı hastalar aynı şikâyetleri anal fissür ile de karıştırır. Daha sonra iyileşmeyen akıntı, tekrar eden şişlik veya ciltte küçük bir delik fark edilirse süreç anal fistül ile devam eder. Bu iki hastalık birbirinden bağımsız değildir; çoğu vakada aynı zincirin iki farklı halkasını oluşturur.
İyileşmeyen akıntı veya uzun süren kanama durumlarında altta yatan başka rektal hastalıkların dışlanması için bazen kolonoskopi incelemesi planlanabilir. Nadiren rektum kanseri veya rektal polipler de benzer yakınmalara yol açabildiği için doğru değerlendirme önem taşır.
Sürecin Başlangıcı: Makat Apsesi
Makat kanalının içinde, dışkının kaygan geçişini sağlayan küçük bezler bulunur. Bu bezlerin ağzı tıkanırsa içeride bakteri birikir ve kısa sürede enfeksiyon gelişir. Enfeksiyon ilerledikçe irin dokular arasında birikmeye başlar ve makat apsesi ortaya çıkar.
Makat apsesi genellikle hızlı gelişir. Kişi birkaç gün içinde artan ağrı hisseder. Oturmak zorlaşır, yürürken batma olur, tuvalet sırasında ağrı belirginleşir. Bölge kızarır, şişer ve dokununca sıcak hissedilir. Bazen ateş ve halsizlik de tabloya eşlik eder.
Apsenin içindeki iltihap basınç oluşturur. Bu basınç kendiliğinden boşalabilir ya da müdahale ile boşaltılır. Birçok kişi apsenin boşalmasından sonra rahatladığı için sorunun tamamen geçtiğini düşünür. Aslında çoğu zaman hikâye burada bitmez.
İkinci Aşama: Anal Fistül Gelişimi
Apsenin boşaldığı anda içerideki enfeksiyon ortadan kalksa bile, enfeksiyonun çıktığı yol açık kalabilir. İşte bu kalıcı yol anal fistül olarak adlandırılır. Yani anal fistül, genellikle geçirilmiş bir makat apsesinin devamıdır.
Fistül, makat iç kanalını cilt yüzeyine bağlayan ince bir tünel gibidir. Bu tünel kapalı kalmaz; zaman zaman akıntı yapar, iç çamaşırında kirlenme oluşturur ve belirli aralıklarla tekrar şişlik gelişebilir. Hastalar çoğunlukla “iyileşti, sonra yeniden çıktı” şeklinde tarif eder.
Bu nedenle makat apsesi yalnızca geçici bir enfeksiyon değildir. Uygun şekilde tedavi edilmediğinde veya fistül yolu oluştuğunda hastalık kronikleşir. Fistülün varlığında sadece antibiyotik kullanmak genellikle yeterli olmaz çünkü sorun bir bakteri enfeksiyonundan çok, oluşmuş bir kanal yapısıdır.
Neden Birlikte Görülür?
Makat apsesi ile anal fistülün birlikte görülmesinin nedeni aynıdır: enfekte anal bezler. Apsede enfeksiyon henüz kapalı bir boşlukta bulunur. Fistülde ise bu enfeksiyon kendine bir çıkış yolu oluşturur. Bu nedenle anal fistül vakalarının büyük bölümü öncesinde fark edilmiş veya edilmemiş bir apseden sonra ortaya çıkar.
Bazen apsenin boşaldığı gün hastalar tamamen rahatlar. Ağrı kaybolur ve kişi iyileştiğini düşünür. Ancak birkaç hafta sonra aynı noktadan akıntı başlaması aslında fistülün geliştiğini gösterir.
Hangi Belirtiler Fistülü Düşündürür?
Tekrarlayan akıntı
İç çamaşırında kirlenme
Makatta küçük bir delik hissi
Zaman zaman şişip sonra boşalan kabarıklık
Aralıklı ağrı ve hassasiyet
Neden Erken Tanımak Önemlidir?
Bu iki durum birlikte değerlendirilmediğinde şikâyetler uzun süre devam eder. Sadece apse boşaltıldığında kısa süreli rahatlama olur fakat tünel açık kaldığı için enfeksiyon kaynağı ortadan kalkmaz. Bu yüzden anal fistül ile makat apsesi arasındaki ilişkiyi anlamak önemlidir.
Sürekli akıntı, tekrarlayan şişlik ve iyileşmeyen bir yara fark edildiğinde bunun basit bir cilt sorunu olmadığı düşünülmelidir. Makat bölgesinde yaşanan enfeksiyonlar genellikle belirli bir mekanizma ile ilerler ve birbirine bağlı şekilde seyreder.
Anal fistül ile makat apsesi aynı sürecin farklı evrelerini temsil eder. Biri akut enfeksiyon dönemini, diğeri ise enfeksiyonun bıraktığı kalıcı yolu gösterir. Bu yüzden yalnızca ağrı geçti diye sorunun tamamen ortadan kalktığını düşünmek çoğu zaman yanıltıcı olur.
Anal fistül ile makat apsesi arasındaki ilişki çoğu zaman yalnızca akıntı ve ağrıdan ibaret değildir. Süreç uzadıkça bölgedeki dokular da etkilenmeye başlar. Özellikle tekrar eden apseler, makat çevresindeki deri ve kas yapısında hassasiyet oluşturur. Kişi uzun süre oturmakta zorlanabilir, dar kıyafetler rahatsızlık verebilir ve günlük yaşam konforu belirgin şekilde azalır. Bu dönemde bazı hastalar sorunu gizlemeye çalışır ve yalnızca şişlik büyüdüğünde fark eder.
Fistül hattı her zaman düz bir tünel şeklinde ilerlemez. Bazen dallanır, bazen derinleşir ve makat kaslarının arasından geçebilir. Bu durum şikâyetlerin değişmesine neden olur. Akıntı bazı günler artar, bazı günler tamamen kesilir. Akıntının kesildiği dönemler genellikle iyileşme anlamına gelmez; çoğu zaman tünelin ağzı geçici olarak kapanır ve içeride yeniden basınç birikir. Ardından tekrar ağrı ve şişlik ortaya çıkar. Bu nedenle aralıklı rahatlama dönemleri hastalığın bittiğini göstermez.
Uzun süre devam eden fistüllerde ciltte sertleşme ve kalınlaşma gelişebilir. Sürekli nemli kalan bölgede tahriş oluşur ve kaşıntı belirginleşir. Bazı kişiler bu kaşıntıyı hijyen eksikliği sanabilir, oysa esas neden içeriden gelen akıntıdır. Ayrıca nadir de olsa, uzun yıllar süren kronik fistüller çevre dokuda iyileşmeyen yaralara zemin hazırlayabilir. Bu nedenle tekrarlayan apseler veya sürekli akıntı fark edildiğinde tabloyu bütün olarak değerlendirmek gerekir.
Bu iki hastalık birlikte ele alındığında tablo daha anlaşılır hale gelir: makat apsesi aktif enfeksiyon dönemidir, anal fistül ise enfeksiyonun bıraktığı kalıcı yolun göstergesidir. Birinin varlığı diğerinin gelişme ihtimalini artırır. Şikâyetlerin dalgalı seyretmesi, zaman zaman kaybolup tekrar ortaya çıkması da bu mekanizmayla açıklanır. Bu yüzden özellikle tekrarlayan makat şişlikleri yaşayan kişilerde durumun yalnızca geçici bir enfeksiyon olarak değerlendirilmemesi önem taşır.